https://www.jmedbehrazm.ir/ بهداری رزمی دفاع مقدس و مقاومت fa daily 1 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 https://www.jmedbehrazm.ir/article_246426.html در بامداد خونین یازدهمین روز ماه مبارک رمضان، بار دیگر ارکان هدایت، در محراب خدمت و عبادت، با سلاح کینه و عداوت و کفر و الحاد، ناجوانمردانه، ترور و در جوار رحمت الهی آسمانی شد. روح بلند پیشوای مسلمانان و فریاد بلند عدالت و پرچم‌دار نستوه انسانیت، بعد از عمری جهاد و خدمت، در میدان نبرد با پلیدترین جرثومه‌های فساد و تباهی و دشمن‌ترین دشمنان خداوند متعال، به ملکوت اعلی پیوست. ضمن تسلیت این ضایعه عظمی به ساحت قدسی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و مردم شریف و مقاوم و شهیدپرور ایران اسلامی، به یکی از مواریث ارزشمند و پر رمز و راز آن امام شهید، در این فراز اشاره می‌شود. اهتمام عالی و مجاهدات ملت پرشکوه و امت مبعوث شده، موجبات پیروزی نهایی اسلام و ظهور عدالت موعود را فراهم خواهد ساخت ان‌شاءالله. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246427.html تجربه زیسته یک ملت در مواجهه با بحران‌های وجودی، زیربنای هویت علمی و مدیریتی آن جامعه را تشکیل می‌دهد. نظام سلامت ایران در حالی گام به دهه‌های جدید از قرن پانزدهم هجری شمسی می‌گذارد که بازخوانی تجارب دفاع مقدس نه یک انتخاب نمادین، بلکه یک ضرورت راهبردی برای تقویت تاب‌آوری ملی محسوب می‌شود. در این راستا، رونمایی از مجموعه سه‌جلدی کتاب «مدیریت بهداشت و درمان در دفاع مقدس» (تألیف دکتر پرویز وزیریان و زینب یزدانی؛ مرکز تحقیقات سلامت دفاعی) در فرهنگستان علوم پزشکی جمهوری اسلامی ایران، فرصتی مغتنم برای واکاوی پیوند میان تجارب میدانی و دانش دانشگاهی فراهم آورده است. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246431.html زمینه و هدف: این مطالعه مروری دامنه‌ای بر پژوهش‌های مرتبط با توسعه پایدار و امنیت در جنوب شرق ایران، با تمرکز بر استان سیستان و بلوچستان، است که بر اساس بیش از ۱۲۷ منبع داخلی و بین‌المللی از سال 1393 تا 1404 (2014 تا 2025 میلادی) انجام شده ‌است. هدف اصلی، نقشه‌برداری از وضعیت موجود پژوهش‌ها در محورهای کلیدی عدالت سلامت، تهدیدات زیستی و پدافند زیستی، بحران کم‌آبی، ریزگردها و اثرات سلامت اجتماعی حاشیه‌نشین‌ها، هم‌افزایی نهادی و آینده‌نگاری تهدیدات نوین است. روش‌ها: روش انجام مطالعه حاضر بر پایه چارچوب Arksey و O'Malley (2005) و PRISMA-ScR بنا شده که شامل جستجوی نظام‌مند در پایگاه‌های SID ،PubMed ،Scopus و گزارش‌های رسمی، غربالگری با معیارهای ورود/خروج، استخراج داده با ابزارهای کمی (ضریب جینی، آمار موران) و کیفی و تحلیل SWOT برای هر محور می باشد.یافته‌ها: یافته های مطالعه نشان‌دهنده نابرابری‌های پایدار در عدالت سلامت هستند: ضریب جینی توزیع پزشکان عمومی 0/223- 0/438 (بالاتر از میانگین کشوری 0/19- 0/22)، با تمرکز بیش از ۶۰ درصد منابع در شهرهای اصلی، تهدیدات زیستی، مانند بیوتروریسم، جزو پنج تهدید اصلی جهانی رتبه‌بندی شده، با شبیه‌سازی تأثیر 50-30 درصد بر جامعه.نتیجه‌گیری: بسیج جامعه پزشکی در کووید-۱۹ بیش از 75-65 درصد مناطق حاشیه‌ای را پوشش داد و جهادگران سلامت بیش از ۱۲۰۰۰۰ خدمت رایگان ارائه کردند. بحران کم‌آبی با افت سالانه 80-50 سانتی‌متر آب زیرزمینی همراه است، که مدل‌های مشارکتی مشارکت کشاورزان را 40-30 درصد افزایش می‌دهد. در این راستا پیش‌بینی تا 1415 افزایش 25-18 درصد ناقلین مهاجم را نشان می‌دهد. ریزگردها (ذرات معلق 10 میکرون تا µg/m³ 3000) منجر به افزایش 65-45 درصد بستری تنفسی کودکان و 45-30 درصد اختلالات روانی در حاشیه‌نشین‌ها با سرمایه اجتماعی پایین می‌شود که نتایج سلامت را 35-28 درصد ضعیف‌تر می‌کند. هم‌افزایی نهادی HSE ریسک زیستی را 30-20 درصد کاهش داده و پوشش خدمات مرزی را تا 80 درصد افزایش می‌دهد. تحلیل SWOT خلأهایی مانند نبود مدل‌های یکپارچه چندمتغیره را برجسته می‌کند. پیشنهادها شامل اجرای پژوهش ساختارمند دامنه‌ای جامع برای تلفیق داده‌ها و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد است. این مطالعه مبنایی علمی برای همایش "بسیج، توسعه و امنیت پایدار در جنوب شرق ایران" فراهم می‌آورد تا پیوند علم و عمل تقویت شود. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246563.html زمینه و هدف: استان سیستان و بلوچستان به‌عنوان پهناورترین استان جنوب ‌شرق ایران با موقعیت جغرافیایی ویژه و جمعیت نسبتاً جوان، از لحاظ شاخص‌های توسعه‌ای، زیرساختی و بهداشتی در برابر میانگین ملی دارای شکاف‌های قابل توجهی است. این مطالعه با هدف تحلیل وضعیت سلامت و شناسایی چالش‌های اصلی بهداشت و درمان استان و همچنین بررسی اثرات متغیرهای اجتماعی سلامت و تغییر اقلیم بر ابزارها و خدمات سلامت انجام شد. روش‌ها: این مطالعه از مرور و تحلیل گزارش‌های رسمی و پژوهشی مرتبط با سلامت و توسعه در استان استفاده کرده است. داده‌های ثانویه از بنیاد همدلان آینده‌نگر سیستان و بلوچستان (هاسب)، بنیاد پیشنهادی و گزارش‌های وزارت بهداشت و سازمان‌های مرتبط بهداشت و درمان جمع‌آوری و تحلیل شدند. با تمرکز بر شاخص‌های سلامت، شبکه بهداشتی-درمانی، و زیرساخت‌های بهداشت، به‌طور توصیفی-تحلیلی فاصله با میانگین ملی و اثر عوامل فرابخشی بررسی گردید. گزارش‌ها حاکی از احداث و تکمیل برخی زیرساخت‌های بهداشتی است (مثلاً بیش از 400 خانه بهداشت، نزدیک به 100 مرکز جامع سلامت و بهبود شبکه بهداشتی-درمانی، تکمیل 4 بیمارستان با 612 تختخواب در چهار شهر) و نیازهای فوری در حوزه‌های بیمارستانی به‌ویژه در منطقه جنوب استان مطرح می‌شوند.یافته‌ها: شاخص‌های سلامت و توسعه در استان به‌طور معنی‌داری پایین‌تر از میانگین ملی است؛ فاصله‌ای در حدود چند سال در برخی شاخص‌ها وجود دارد (مثلاً امید به زندگی)؛ جمعیت جوان استان با فشارهای سلامت و دسترسی محدود به خدمات پایه سلامت مواجه است؛ کمبودهای کلیدی در زیرساخت‌های بهداشتی و فضای درمانی، به‌ویژه در مناطق جنوبی، و نیاز به توسعه سریع مجموعه‌ای از خدمات سلامت مشاهده می‌شود؛ چالش‌های عمده بهداشت و درمان شامل مرگ‌ومیر و معلولیت ناشی از تصادفات، بیماری‌های واگیردار، سوءتغذیه و وجود ملاحظات جمعیتی- اجتماعی (مهاجرت، اعتیاد، بیماری‌های ژنتیک/خانوادگی) است؛ تغییر اقلیم و مسائل آب و اقلیم خشک با بیابان‌زایی و سیلاب‌های محتمل می‌تواند بارهای سلامت را تشدید کند و نیازمند مداخلات فرابخشی در حوزه‌های آبخیزداری و مدیریت محیطی است.نتیجه‌گیری: برای ارتقای سلامت و کاهش نابرابری در سیستان و بلوچستان، ضروری است توسعه زیرساخت‌های بهداشتی و درمانی با سرعت بیشتری انجام شود، شبکه بهداشتی-درمانی تکمیل و تجهیزات و فضاهای بیمارستانی تقویت گردد، و مداخلات فرابخشی با تمرکز بر مدیریت منابع آب، تغییر اقلیم و بهبود شرایط اجتماعی سلامت اجرا شود. سیاست‌گذاری‌ها باید به سمت تقویت ظرفیت‌های اجرایی در شهرستان‌ها، بهبود دسترسی به خدمات پایه سلامت و پاسخ‌گویی مناسب به چالش‌های جمعیتی و محیطی حرکت کند. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246564.html زمینه و هدف: این تحقیق به بررسی وضعیت سلامت در استان سیستان و بلوچستان می‌پردازد و آن را از منظر ظرفیت‌ها، چالش‌ها و ضرورت‌های توسعه پایدار تحلیل می‌کند. و هدف اصلی آن ارائه پیشنهادات کاربردی برای توسعه همه جانبه استان می‌باشد. روش‌ها: داده‌های این مطالعه با استفاده از آمارهای مرکز آمار ایران، مطالعات انجام شده در سطح استان اطلاعات منتشر شده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و نیز تجارب کسب شده در جهان و استان و مصاحبه با برخی دست اندرکاران به دست آمده است.یافته‌ها: از ظرفیت‌های مهم استان می‌توان به شبکه گسترده بهداشتی- درمانی، نیروی انسانی بومی مانند بهورزان، توان دانشگاه‌های علوم پزشکی و امکان همکاری‌های بین‌بخشی و بین‌المللی برای کنترل بیماری‌های مرزی اشاره کرد. در مقابل، استان با مشکلات جدی مانند پراکندگی جغرافیایی، کمبود زیرساخت، کمبود نیروی متخصص، ناپایداری مدیریتی، مداخلات غیرعلمی، فقر، سوءتغذیه، کمبود آب سالم و شیوع بالای بیماری‌هایی مانند تالاسمی، سل، دیابت و فشار خون روبه‌رو است. همچنین، این تحقیق نشان می‌دهد بسیاری از شاخص‌های سلامت استان هنوز پایین‌تر از میانگین کشور است. میانگین سن فوت‌شدگان در این استان برابر با 50 سال است که در مقایسه با بقیه استان های کشور پایین‌ترین و 20 سال با بهترین استان فاصله دارد است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که با وجود آنکه بیش از 50 درصد جمعیت استان در مناطق روستایی مستقر هستند متأسفانه هنوز شبکه بهداشت و درمان این استان به خصوص در دانشگاه علوم پزشکی ایرانشهر و دانشکده علوم پزشکی چابهار تکمیل نشده است.نتیجه‌گیری: از راهبردهای مناسب در کوتاه مدت برای رفع مشکلات می توان به انتخاب مدیران ماندگار و با برنامه، توجیه سیاستگزاران، تکمیل خانه‌های بهداشت و مراکز بهداشتی-درمانی و افزایش تیم‌های سلامت سیار، پزشکان، ماماها، اورژانس و دارو اشاره کرد. در میان مدت ایجاد مرکز مرجع منطقه‌ای کنترل بیماری‌های عفونی مرزی، تربیت هدفمند نیروی بومی متخصص، تقویت زیرساخت آب سالم در روستاها و توسعه جاده‌ها و در بلند مدت تدوین نقشه جامع سلامت بومی برای بهبود وضعیت مناسب هستند. در مجموع، توجه راهبردی به سلامت این استان برای توسعه ملی ضروری است زیرا می‌تواند به الگویی برای کل کشور به ویژه نقاط محروم تبدیل شود. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246565.html زمینه و هدف: در مطالعات راهبردی، امنیت پایدار فراتر از رویکردهای نظامی محور عمل می‌کند و بر ابعاد انسانی، اجتماعی، اقتصادی و زیستی و سلامت تأکید دارد. در این چارچوب، سلامت عمومی به عنوان رکنی کلیدی، نقش محوری در ایجاد ثبات بلند مدت و کاهشآسیب پذیری‌های جامعه ایفاء می‌کند. جنوب شرق ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی حساس، مرزهای طولانی خاکی و آبی با کشورهای همسایه، چالش‌های زیست محیطی مانند خشکسالی‌های مزمن، طوفان‌های گردوغبار و شیوع بیماری‌های عفونی و همچنین مسائل اجتماعی- اقتصادی، نفوذ گروه‌های تروریستی و قاچاقچیان، منطقه‌ای است که سلامت تأثیر زیادی بر پایداری امنیت ملی دارد. روش‌ها: این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی با بررسی جامع منابع معتبر داخلی و خارجی به تحلیل عمیق نقش سلامت در امنیت پایدار می‌پردازد. پس از غربالگری چند مرحله‌ای نهایتاً 60 سند انتخاب و پس از کدگذاری آنالیز انجام شد.یافته‌ها: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مشکلات و تهدیدات امنیتی، چالش‌های بهداشتی و کمبود زیرساخت‌های درمانی منطقه جنوب شرق، نه تنها کیفیت زندگی را کاهش می‌دهد، بلکه به نارضایتی و بی‌ثباتی اجتماعی، ناامنی، مهاجرت‌های اجباری و تهدیدات مرزی دامن می‌زند.نتیجه‌گیری: توسعه و ارتقای مراکز بهداشتی و درمانی در منطقه جنوب شرق، از جمله تخصیص میزان مؤثری از بودجه امنیتی به سلامت مرزی، برنامه آموزشی سلامت، توافق‌های سه جانبه با همسایگان، تأسیس مراکز پژوهش سلامت، استفاده از فناوری‌های نوین و نظارت بهداشتی، سرمایه‌گذاری یکپارچه در سلامت مرزی، تقویت بهداشت و درمان نیروهای مسلح، وزارت بهداشت، تأمین اجتماعی، خیریه و مردم نهاد در راستای ارائه خدمات بهداشتی درمانی به مردم منطقه به همراه ارتقای آگاهی‌های اجتماعی، توسعه اقتصادی و ایجاد امنیت مردم محور می‌تواند موجب ارتقاء سلامت و به دنبال آن امنیت پایدار شود. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246568.html زمینه و هدف: جنوب شرق ایران در آستانه دهه‌ای سرنوشت‌ساز قرار دارد. این منطقه، شامل سیستان و بلوچستان و بخش‌هایی از کرمان و هرمزگان، با وجود منابع طبیعی، تنوع فرهنگی و موقعیت ژئوپلیتیک کم‌نظیر، با ابرچالش‌ها و فرصت‌های خاص و بی‌نظیری مواجه است. هدف مطالعه، تحلیل هم‌زمان این تهدیدها و فرصت‌ها و استخراج ابرچالش‌ها و ابرفرصت‌های راهبردی برای عبور از دوگانگی توسعه و محرومیت است. روش‌ها: این پژوهش به‌صورت تلفیقی انجام شد. ابتدا مرور نظام‌مند منابع علمی، اسناد بالادستی و گزارش‌های رسمی مرتبط با جنوب شرق کشور صورت گرفت. سپس ۴۳ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان ملی، استانی و شهرستانی به‌شیوه نمونه‌گیری هدفمند انجام و داده‌ها با تحلیل محتوای کیفی کدگذاری و تحلیل شدند. در نهایت، با سنتز کیفی، یافته‌های اسنادی و میدانی تلفیق شد.یافته‌ها: نتایج نشان داد ابرچالش‌های منطقه شامل بحران مزمن آب، نابرابری زیرساختی و اقتصادی، شکنندگی نظام‌های سلامت و آموزش، ضعف حکمرانی یکپارچه منطقه‌ای، مهاجرت نخبگان و گسترش آسیب‌های اجتماعی است. در مقابل، موقعیت در کریدورهای تجاری، توسعه سواحل مکران و اقتصاد دریامحور، انرژی‌های تجدیدپذیر، ظرفیت معدنی و سرمایه انسانی جوان به‌عنوان ابرفرصت‌های کلیدی شناسایی شد.نتیجه‌گیری: این مقاله با رویکردی تحلیلی و آینده‌نگر نشان می‌دهد پیوند پروژه‌های کلان اقتصادی با پیوست‌های سلامت و اجتماعی، تقویت حکمرانی منطقه‌ای و نگهداشت نیروی انسانی متخصص، کلید عبور هوشمندانه و سلامت‌محور از شکاف توسعه و محرومیت و ورود جنوب شرق ایران به مسیر توسعه پایدار است. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246571.html زمینه و هدف: در طول هشت سال جنگ تحمیلی، تعدادی از شهرها و روستاهای کشورمان مورد حمله توپخانه‌ای ارتش حکومت بعثی عراق قرار گرفتند. هدف از انجام این مطالعه تعیین تلفات انسانی ناشی از حملات توپخانه‌ای عراق به مناطق غیر نظامی ایران در طول هشت سال جنگ تحمیلی می‌باشد. روش‌ها: این مطالعه با همکاری سازمان ایثارگران نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته است. اطلاعات مورد نیاز از گزارش‌های روزانه واحدهای مختلف نظامی و انتظامی کشور در خلال جنگ تحمیلی که در بایگانی آن سازمان موجود می‌باشد، استخراج شده‌ است. اطلاعات جمع‌آوری شده شامل: تاریخ و زمان حمله، شهر یا روستای مورد حمله قرار گرفته، تعداد شهداء و مجروحین در هر حمله است.یافته‌ها: در طول 8 سال جنگ تحمیلی حداقل 3381 گزارش از حملات توپخانه‌ای ارتش بعثی عراق به مناطق غیر نظامی کشورمان ثبت شده‌ است. شدت این حملات از شلیک یگ گلوله توپ تا گلوله ‌باران متداوم در طول 24 ساعت متغییر بوده است. بر اثر این حملات حداقل 2763 نفر از هموطنان‌مان شهید و 16563 نفر دیگر مجروح شده‌اند. بیشترین تعداد حملات در سال‌های 1360 و 1359 گزارش شده و بیشترین تعداد شهداء نیز به ترتیب با 1258 و 1026 در سال‌های 60 و 59 ثبت شده ‌است. در این حملات 25 شهر و 36 روستا هدف قرار گرفته‌اند. شهر آبادان بیشترین تعداد حمله و همچنین بیشترین تعداد شهید و مجروح را بر اثر این حملات داشته است.نتیجه‌گیری: تهیه دستورالعمل‌های لازم به جهت حفظ و مراقبت از ساکنین شهرها و روستاهای مرزی که ممکن است در خطر چنین حملاتی باشند ضروری می‌باشد. از اقدامات پیشگیرانه می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود: ساخت پناهگاه در شهرهای مرزی، آموزش مردم برای حفاظت از خودشان در اینگونه حملات، آموزش پرسنل درمانی و دفاع شهری برای مقابله با حملات توپخانه‌ای. https://www.jmedbehrazm.ir/article_246572.html زمینه و هدف: در سال 1403 خوشیدی مجموعة سه جلدی مدیریت بهداشت و درمان در دفاع مقدس از چاپ خارج شد. این کتاب جدیدترین کوشش در زمینه تاریخ‌نگاری بهداشت و درمان در طول جنگ عراق با ایران (1367-1359 خورشیدی)، و یکی از مفصل‌ترین کارهای انجام شده در این زمینه تا کنون به حساب می‌آید و بررسی آن راهگشای رسیدن به بخش دیگری از شناسایی ساختار، ارکان و دستاورهای کشور در جریان دفاع مقدس از منظر بهداشت و درمان خواهد بود. روش‌ها: این مقاله دومین کوشش برای معرفی آثار منتشر شده در زمینه تاریخ‌نگاری بهداشت و درمان دفاع مقدس از سوی مؤلف این سطور به حساب می‌آید. تحلیل تاریخی رویکردی است که در این دو مقاله به کار گرفته شده است. توجه به وجه میان رشته‌ای تاریخ‌نگاری بهداشت و درمان دفاع مقدس و کوشش برای ورود دست‌اندرکاران علوم انسانی در این تاریخ‌نگاری وجه اصلی در این مقاله است.یافته‌ها: مدیریت بهداشت و درمان در دفاع مقدس در سه جلد می‌کوشد داده‌های گوناگونی را دربارة موضوع به‌دست دهد. علاوه بر دیده‌ها و کوشش‌های دکتر پرویز وزیریان در مقام مدیر شبکه بهداری استان خوزستان؛ مجموعه به نسبت وسیعی مصاحبه و یادداشت از کسانی که در دوران دفاع مقدس نقشی در بهداشت و درمان داشته‌اند، جمع‌آوری شده است؛ همچنین، متن مجموعه‌ای از قوانین مصوب مجلس شورای اسلامی و مصوبات هیئت وزیران در این زمینه گردهم آمده است. این داده‌ها پایه بسیار خوبی برای پژوهش‌های آینده با هدف رسیدن به تاریخ تحلیلی بهداشت و درمان جنگ عراق با ایران به حساب می‌آیند.نتیجه‌گیری: مدیریت بهداشت و درمان در دفاع مقدس اثری مهم درباره پزشکی دفاع مقدس است. داده‌های جمع‌آوری شده در حجمی بیش از 1500 صفحه، می‌تواند به عنوان منبع مطالعات تحلیلی آینده در زمینه پزشکی دفاع مقدس به ویژه در قالب پایان‌نامه کارشناسی ارشد به حساب می‌آید.