مرکز تحقیقات روانپزشکی، بیمارستان روزبه، دانشگاه علوم پزشکی تهران، تهران
10.30491/jcm.2025.238967
چکیده
عوامل جنگ شیمیایی، سلاحهای کشتار جمعی و معمولاً بسیار سمی هستند. اگرچه قرنهاست مورد استفاده قرار میگیرند، اما هنوز به طور کامل و جامع توضیح داده نشدهاند. امروزه آن ها را به عنوان عوامل اعصاب، عوامل تاول زا، عوامل خون، عوامل خفگی، گازهای اشکآور، عوامل پریشان روانی و سموم طبقهبندی می کنند. تولید انبوه و در نتیجه استقرار گسترده این عوامل از قرن نوزدهم پس از گسترش شیمی صنعتی مستند شده است. از آن زمان، چندین حمله در مقیاس بزرگ با استفاده از آن ها گزارش شده است. گرچه سلاح های شیمیایی را می توان از جنبه های مختلف از جمله محیطی، قانونی، اخلاقی، پزشکی و غیره بررسی کرد، لیکن تاکنون به جنبه روانپزشکی و ملاحظات آن توجه کافی نشده است. جنبه روانی حملات شیمیایی نادیده گرفته شده است، یا حداقل به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است. در واقع، اگر آماده سازی پزشکی برای حملات شیمیایی انجام شود، احتمالاً شامل روانپزشکان نمی شود یا کمک های روانی کافی را در نظر نمی گیرد. در این میان، اختلالات خلقی، شناختی و رفتاری در اثر تروما و عوامل شیمیایی، اعم از کوتاهمدت و بلندمدت شایع است. روانپزشکان در چنین بحرانی نقش ها و وظایف چندوجهی قابل توجهی از جمله کمک به تمایز جسمی سازی و اضطراب در بیماران مراجعهکننده به اورژانس، درمان اختلالات روانپزشکی کوتاهمدت و بلندمدت، مداخله مدیریت بحران به کارکنان بهداشتی و ارائه توصیه ها و راهنمایی به تصمیم گیرندگان دارند. اثرات متعددی از مواد شیمیایی بر سلامت روان افرادی که در جنگ یا تحقیقات در معرض آن ها قرار گرفته اند گزارش شده است، از جمله اختلالات فکری، مشکلات تمرکز، اختلالات اضطرابی، اختلالات خواب، عقبماندگی روانی حرکتی، افسردگی، کناره گیری اجتماعی، افکار ضد اجتماعی، خستگی، فراموشی، بی قراری و تحریک پذیری. اختلالات روانپزشکی ناشی از سلاحهای شیمیایی میتواند افراد را مدتها پس از حمله مبتلا کند، به طوری که یک مطالعه نشان داد که یافتههای روانپزشکی و روانشناختی، از جمله جسمیسازی، اختلال وسواس فکری-اجباری، افسردگی، اضطراب و خصومت، در جمعیتی که در معرض سولفور خردل قرار گرفتهبودند، وحشت و ترس، حتی تا 20 سال پس از در معرض قرار گرفتن بیشتر بوده است. سولفور خردل یک عامل تاول زا است که هنوز پادزهر مؤثری ندارد. شهر سردشت آذربایجان غربی در 7 خرداد 1366 در جریان حمله به ایران قربانی حمله شیمیایی شد. در آن غروب، بسیاری از مردم قتل عام شدند و از آن زمان، بسیاری از مردم از پیامدهایی رنج کشیده اند که جنبه روانپزشکی آن تنها بخش کوچکی از آن است.